Niedawno podpisana przez Prezydenta RP nowelizacja Ordynacja podatkowa wprowadza zasadę domniemania niewinności podatnika – czyli wprowadza nakaz rozstrzygania niedających się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego na korzyść strony w postępowaniu podatkowym wszczętym z urzędu. Zmiana jest promowana jako krok rewolucyjny w ochronie przedsiębiorców. Zmiana nastąpiła dzięki inicjatywie Pełnomocnika Przedsiębiorców ds. Deregulacji Rafał Brzoska .
Jako praktyk oceniam ją oczywiście pozytywnie, jednak już dziś obowiązujące przepisy oraz orzecznictwo nakładają na organy podatkowe obowiązek działania fair wobec podatnika. Rodzi się zatem pytanie: czy nowa zasada rodzi nową rzeczywistość procesową, czy też stanowi wyłącznie kosmetykę w odniesieniu do już obowiązujących regulacji?
🏛 Tło legislacyjne: nowelizacja i co się zmienia
Nowelizacja Ordynacji podatkowej (druk 1265) została podpisana przez Prezydenta RP, przez co zyskała moc prawną. Jej istotą jest dodanie przepisu, zgodnie z którym: w postępowaniu podatkowym wszczętym z urzędu niedające się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego rozstrzyga się na korzyść strony, z wyjątkiem przypadków gdy:
- w postępowaniu uczestniczą strony o spornych interesach lub wynik postępowania ma bezpośredni wpływ na interesy innych osób;
- przepisy prawa wymagają od strony wykazania określonych faktów;
- sprzeciwia się temu ważny interes publiczny, w tym istotny interes państwa.
Zmiana ma duży walor symboliczny: wpisuje do prawa podatkowego zasadę domniemania niewinności – znaną z prawa karnego – w kontekście administracyjnym i podatkowym.
🔍 Czy to naprawdę nowość? Istniejące przepisy już dziś dają ochronę podatnikowi
Choć nowelizacja przedstawiana jest jako przełom, to w mojej ocenie już dziś obowiązujące regulacje i orzecznictwo zawierają mechanizmy sprzyjające podatnikowi. Zmianę nie oceniam jako rewolucyjnej, lecz jako stanowiącej o tym, co już istnieje i powinno być naturalnym zachowaniem każdego organu prowadzącego kontrolę bądź postępowanie podatkowe; zwłaszcza w sytuacjach wątpliwości faktycznych czy prawnych. Poniżej kluczowe przykłady:
- art. 10 ust. 2 Prawa przedsiębiorców (tzw. „Konstytucji Biznesu”) – wskazuje, że organy powinny rozstrzygać niedające się usnąć wątpliwości w zakresie stanu faktycznego na korzyść przedsiębiorcy,
- art. 120 Ordynacji podatkowej – stanowi, że organy podatkowe działają na podstawie i w granicach prawa, co oznacza, że nie mogą opierać się jedynie na domniemaniach lub przypuszczeniach,
- art. 122 Ordynacji podatkowej, zgodnie z którym to na organie spoczywa ciężar dowodu; to nie podatnik musi udowadniać, że nie jest wielbłądem,
- art. 2a Ordynacji podatkowej w związku z zasadą zaufania do organów podatkowych uregulowaną w art. 121 § 1 tej ustawy – na podstawie których odczytywać należy istnienie zakazu rozstrzygania wątpliwości na korzyść fiskusa,
- Orzecznictwo sądowe, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym istnieje pogląd, że art. 2a powinien także obejmować wątpliwości co do stanu faktycznego, nie tylko prawnego (zob. II FSK 3128/14, II FSK 951/16, II FSK 627/16, II FSK 139/15).
W świetle powyższego, nowa zasada domniemania niewinności to w dużej części formalne umocowanie już istniejących oczekiwań wobec organów – mniej „rewolucja”, więcej „potwierdzenie” tego, co w przepisach już mamy.
⚠️ Praktyczne implikacje dla przedsiębiorców i fiskusa
Dla przedsiębiorców nowa zasada daje dodatkowy argument procesowy przy sporze podatkowym. Jeśli fakty nie są jasne, można odwołać się do przepisu nowelizacji oraz wskazać oczekiwanie rozstrzygnięcia na korzyść. Trzeba jednak pamiętać, że obowiązki dowodowe, dokumentacyjne i merytoryczne pozostają niezmienione, a zatem sama zasada nie zwalnia z powinności prowadzenia rzetelnej dokumentacji ani nie likwiduje potrzeby wykazania swoich racji (jeśli organ zrobił wszystko co mógł, a jednak pozostaje w błędzie, pożądanym zachowaniem ze strony podatnika jest wskazanie stosownych kontrargumentów).
Dla organów podatkowych omawiana zmiana sygnalizuje konieczność dokładniejszego i bardziej uzasadnionego działania w sprawach, gdzie stan faktyczny budzi wątpliwości. Powinniśmy obserwować mniej miejsca na uproszczone założenia, przypuszczenia i domniemania organów. W praktyce powinno oznaczać to konieczność głębszej analizy dowodów, większego nakładu pracy przy gromadzeniu materiału dowodowego oraz jego ocenie.
🔍 Wnioski – czyli co naprawdę zmieni się w praktyce?
Zmiana legislacyjna jest niewątpliwie krokiem w dobrą stronę, pokazującym, że Ustawodawca dostrzega potrzebę wzmocnienia ochrony podatnika w sporach z fiskusem. Równocześnie jednak warto być realistą; w praktyce niewiele zmienia się w stosunku do dotychczasowych przepisów, które już nakładają na organy obowiązek rozstrzygania wątpliwości na korzyść przedsiębiorcy i zabraniają rozstrzygania wątpliwości ze sfery faktów na korzyść fiskusa – pomimo aktualnego literalnego brzmienia art. 2a Ordynacji podatkowej, który odnosi się do wątpliwości co do prawa.
Nowelizacja przede wszystkim daje silniejszą podstawę prawną i większy komfort procesowy podatnikowi, ale nie zwalnia podatnika z własnych obowiązków dokumentacyjnych i merytorycznych.
